Neste artigo
- 1. Por que a elección do procedemento é a primeira decisión crítica
- 2. Marco normativo: art. 131 LCSP e seguintes
- 3. Procedemento aberto (arts. 156-158)
- 4. Procedemento aberto simplificado (art. 159)
- 5. Procedemento restrinxido (arts. 160-165)
- 6. Procedemento con negociación (arts. 166-171)
- 7. Diálogo competitivo (arts. 172-175)
- 8. Asociación para a innovación (arts. 177-182)
- 9. Contrato menor (art. 118)
- 10. Árbore de decisión
- 11. Erros frecuentes na elección
- 12. Preguntas frecuentes
1. Por que a elección do procedemento é a primeira decisión crítica
A elección do procedemento determina todo o que vén despois: prazos de publicidade, esixencias de solvencia, criterios de adxudicación admisibles, composición da mesa de contratación e posibilidade (ou non) de negociar cos licitadores. É a primeira decisión xurídica do expediente e a que máis condiciona o resto.
Un erro aquí non é recuperable mediante unha simple corrección: se se tramita por negociado sen publicidade un contrato que debía adxudicarse por procedemento aberto, o expediente é nulo de pleno dereito por vulneración do principio de concorrencia (art. 39 LCSP).
Advertencia: A elección do procedemento é un dos aspectos máis fiscalizados polos órganos de recursos e pola Intervención. Motivar adecuadamente a elección na Memoria Xustificativa non é unha formalidade: é a defensa ante un eventual reparo ou recurso.
2. Marco normativo: art. 131 LCSP e seguintes
O artigo 131 da LCSP establece o catálogo pechado de procedementos de adxudicación. A regra xeral é clara: os contratos adxudicaranse por procedemento aberto ou restrinxido; os demais procedementos son excepcionais e só se aplican nos supostos taxados pola propia lei.
A esta lista engádese o contrato menor do art. 118 LCSP, que non é propiamente un procedemento de adxudicación senón unha figura excepcional con tramitación simplificada para contratos de escasa contía.
3. Procedemento aberto (arts. 156-158): o procedemento por defecto
No procedemento aberto, calquera empresario interesado pode presentar unha proposición, sen fase previa de selección. É o procedemento que mellor garante os principios de concorrencia, transparencia e igualdade de trato.
Prazos mínimos: 35 días desde a publicación para contratos suxeitos a regulación harmonizada (SARA); 15 días en contratos de obras non SARA e 15 días en contratos de servizos e subministracións non SARA.
Cando usalo: É o procedemento por defecto. Aplícase a calquera contrato no que non concorra un suposto específico que habilite un excepcional. En caso de dúbida, o aberto é sempre a opción máis segura xuridicamente.
4. Procedemento aberto simplificado (art. 159): limiares e prazos reducidos
Introducido pola LCSP 2017, o procedemento aberto simplificado é unha das figuras máis útiles para concellos. Aplícase a obras por debaixo de 2.000.000 € e a servizos e subministracións por debaixo de 140.000 € (limiares sen IVE que se revisan periodicamente pola UE). Esixe que os criterios de adxudicación sexan cuantificables mediante fórmulas.
Vantaxes: prazo reducido a 20 días (15 en obras), inscrición obrigatoria no ROLECE como requisito de solvencia e procedemento máis áxil en xeral.
Existe ademais unha variante «sumarísima» do art. 159.6 para contratos de obras por debaixo de 80.000 € e de servizos/subministracións por debaixo de 60.000 €, con trámite aínda máis lixeiro.
5. Procedemento restrinxido (arts. 160-165)
No restrinxido hai unha fase previa de selección de candidatos: só os preseleccionados poden presentar oferta. O art. 162 LCSP esixe convidar polo menos 5 candidatos.
Cando usalo: Contratos de especial complexidade onde avaliar todas as ofertas sería desproporcionado: consultoría especializada, arquitectura, servizos de alto valor engadido. Esixe motivación expresa na Memoria.
6. Procedemento con negociación (arts. 166-171)
Este procedemento permite ao órgano de contratación negociar as condicións do contrato cos licitadores. Existen dúas modalidades: con publicidade (regra xeral tras a LCSP 2017) e sen publicidade (supostos taxados do art. 168).
Os supostos do art. 167 (con publicidade) inclúen: contratos cuxas necesidades non poden satisfacerse con solucións dispoñibles, contratos que inclúen un proxecto ou solucións innovadoras e contratos con prestacións complexas de natureza intelectual.
Os supostos do art. 168 (sen publicidade) son moi restritivos: exclusividade técnica ou artística, urxencia imperiosa non imputable ao órgano, procedemento anterior deserto sen modificación substancial e algúns supostos específicos de subministracións.
7. Diálogo competitivo (arts. 172-175)
Procedemento excepcional para contratos particularmente complexos onde o órgano de contratación non pode definir de antemán os medios técnicos ou a estrutura financeiro-xurídica óptima. Típico en grandes infraestruturas ou proxectos TIC innovadores.
Consta dunha fase de diálogo cos candidatos seleccionados para definir a solución, seguida dunha fase de presentación de ofertas definitivas. É un procedemento complexo e pouco habitual na administración local.
8. Asociación para a innovación (arts. 177-182)
Figura introducida para fomentar a compra pública de innovación. Utilízase cando a necesidade do órgano de contratación non pode satisfacerse con solucións existentes no mercado e require desenvolvemento específico.
O procedemento estrutura a relación entre administración e adxudicatario en dúas fases: unha fase de investigación e desenvolvemento con entregas parciais, seguida da adquisición dos resultados. O seu uso é moi minoritario pero crece progresivamente en ámbitos como smart city e sanidade.
9. Contrato menor (art. 118): cando é posible
O contrato menor permite adxudicar directamente contratos de escasa contía con tramitación moi simplificada. Limiares: inferior a 40.000 € en obras e inferior a 15.000 € en servizos e subministracións (ambos sen IVE).
Requisitos do art. 118.3: informe do órgano de contratación motivando a necesidade, que o contratista non superase acumuladamente eses importes co mesmo órgano durante o exercicio orzamentario, e aprobación do gasto con incorporación da factura correspondente.
Advertencia: O contrato menor está especialmente vixiado tras o Informe 1/2019 da JCCE e a actuación da OIRESCON. O fraccionamento indebido (art. 99.2 LCSP) é a irregularidade máis detectada polos interventores municipais.
Para unha guía detallada sobre o réxime do contrato menor, os seus requisitos e a relación co fraccionamento, podes consultar o noso artigo sobre contratos menores en concellos.
10. Árbore de decisión: como elixir o procedemento adecuado
Secuencia práctica de preguntas para elixir o procedemento:
Pregunta 1 — Importe inferior ao contrato menor?
Se o contrato é inferior a 15.000 € (servizos/subministracións) ou 40.000 € (obras) sen IVE, e non hai fraccionamento, tramitar como contrato menor (art. 118).
Pregunta 2 — Concorre un suposto de negociado sen publicidade?
Exclusividade, urxencia imperiosa, procedemento deserto previo. Se e só se é aplicable un dos supostos taxados do art. 168, tramitar por negociado sen publicidade con motivación expresa.
Pregunta 3 — É un contrato particularmente complexo?
Se o órgano non pode definir de antemán a solución técnica, considerar diálogo competitivo (arts. 172-175). Se esixe desenvolvemento, asociación para a innovación (arts. 177-182).
Pregunta 4 — Por debaixo dos limiares do simplificado?
Obras < 2.000.000 € ou servizos/subministracións < 140.000 € con criterios cuantificables por fórmulas: procedemento aberto simplificado (art. 159). É o máis eficiente.
Pregunta 5 — Por defecto: aberto
Se non se aplica ningunha das anteriores, procedemento aberto (arts. 156-158). É a opción máis segura xuridicamente.
11. Erros frecuentes na elección do procedemento
Erro 1: Recorrer ao negociado sen publicidade sen que concorran os supostos taxados do art. 168. A «urxencia imperiosa» debe ser obxectivamente acreditada e non imputable ao órgano.
Erro 2: Fraccionar un contrato en varios menores para evitar o procedemento aberto. É a irregularidade máis sancionada pola OIRESCON.
Erro 3: Usar o aberto simplificado con criterios de adxudicación que dependen de xuízo de valor en maior porcentaxe da permitida.
Erro 4: Non motivar adecuadamente na Memoria Xustificativa a elección do procedemento cando non é o aberto por defecto.
Ferramentas de IA especializadas como LicitadIA incorporan unha árbore de decisión guiada que suxire o procedemento adecuado a partir do importe, do obxecto e das necesidades técnicas do contrato, e redactan o borrador da Memoria Xustificativa coa motivación expresa da elección. A responsabilidade final segue sendo do técnico asinante, pero a validación automática reduce o risco de erro.
Podes solicitar unha demo gratuíta se queres velo aplicado aos tipos de contratos habituais no teu concello.
Preguntas frecuentes
Podo cambiar de procedemento unha vez iniciado o expediente?
Non é unha opción sinxela. Unha vez aprobado o expediente de contratación e os pregos, cambiar o procedemento esixe a desistencia do procedemento conforme ao art. 152 LCSP e a tramitación dun novo expediente. Se o cambio se produce tras a publicación do anuncio, a desistencia debe estar motivada por unha infracción non emendable das normas de preparación ou das reguladoras do procedemento. A decisión é recorrible e convén adoptala con informe xurídico favorable. O prudente é acertar desde o inicio do expediente.
Cando é obrigatorio o procedemento restrinxido?
O procedemento restrinxido non é obrigatorio en sentido estrito, pero a LCSP recoméndao ou esíxeo en contratos de especial complexidade técnica ou cando a preselección de candidatos resulta obxectivamente necesaria: servizos intelectuais de alto nivel (consultoría, arquitectura, enxeñaría), contratos suxeitos a regulación harmonizada con avaliación previa de solvencia e, en xeral, cando a participación de todos os interesados sería desproporcionada respecto da capacidade de avaliación do órgano de contratación. A motivación na Memoria Xustificativa é esencial.
O negociado sen publicidade segue sendo legal?
Si, pero os supostos están taxados e son moi restritivos tras a LCSP 9/2017. O art. 168 LCSP enumera os casos nos que pode empregarse: exclusividade técnica ou artística, dereitos exclusivos, urxencia imperiosa non imputable ao órgano, procedemento anterior deserto sen modificación substancial do prego e algúns supostos específicos de subministracións. A Intervención e os órganos de recursos escrutan especialmente estes expedientes porque son os que máis risco presentan de vulneración do principio de concorrencia. Motivación expresa e acreditación documental do suposto son imprescindibles.
E se a elección do procedemento estivese validada automaticamente?
LicitadIA analiza o importe, o obxecto e as necesidades do contrato e suxire o procedemento adecuado, redactando o borrador da Memoria Xustificativa coa motivación expresa.
Solicitar demo gratuíta