Criterios de adxudicación na LCSP: como definilos correctamente

1. Por que os criterios mal definidos son a causa n.º 1 de recursos

Cando un licitador revisa un prego, o primeiro apartado que analiza con lupa é o de criterios de adxudicación. E ten sentido: son os que determinan quen gaña. Un criterio subxectivo, non verificable ou formulado con ambigüidade converte a licitación nunha lotaría, e a lotaría non é compatible cos principios de transparencia e igualdade de trato que impón o artigo 1 da LCSP.

O Tribunal Administrativo Central de Recursos Contractuais (TACRC) e os tribunais autonómicos homólogos levan anos publicando resolucións que repiten o mesmo patrón: criterios de adxudicación que outorgan unha discrecionalidade ilimitada á mesa, escalas de puntuación sen definir e fórmulas opacas. Son os tres defectos que máis se estiman.

A boa noticia é que os criterios ben redactados non son unha cuestión de sorte senón de disciplina. Cunha estrutura clara e un par de modelos robustos, calquera prego pode blindarse fronte ao 90 % dos motivos habituais de recurso.

2. Marco normativo: artigos 145 a 148 da LCSP

O bloque normativo esencial para os criterios de adxudicación concéntrase en catro artigos da Lei 9/2017 de contratos do sector público:

• Artigo 145 — requisitos xerais: vinculación ao obxecto, obxectividade, respecto aos principios de igualdade e transparencia.
• Artigo 146 — aplicación: criterios cuantificables automaticamente fronte a criterios que dependen dun xuízo de valor.
• Artigo 147 — criterios de desempate.
• Artigo 148 — definición do prezo como criterio.

A esta base legal hai que sumar o artigo 149 (ofertas anormalmente baixas), as directivas europeas 2014/24/UE e 2014/25/UE e a xurisprudencia do TXUE, que foron incorporadas á doutrina do TACRC nos últimos anos.

3. Criterios cuantitativos vs cualitativos (xuízo de valor)

A primeira decisión estrutural ao redactar os criterios é a súa clasificación. A LCSP distingue dúas categorías:

• Criterios cuantificables mediante fórmulas (criterios automáticos): prezo, prazo de execución reducido, ampliación de garantía, coeficientes específicos. Avalíanse aplicando unha fórmula matemática a un dato obxectivo da oferta.
• Criterios dependentes dun xuízo de valor: calidade técnica do proxecto, metodoloxía, plan de traballo, melloras. Requiren valoración experta e non poden reducirse a unha fórmula automática.

4. A regra do 50 %: cando é obrigatorio o comité de expertos

Cando os criterios cuxa valoración depende dun xuízo de valor superan en ponderación os criterios automáticos (é dicir, representan máis do 50 % dos puntos totais), o artigo 146.2 LCSP esixe que a avaliación técnica a realice un comité formado por un mínimo de tres expertos non integrados no órgano propoñente do contrato, ou ben un organismo técnico especializado.

Este requisito esquécese con frecuencia en concellos pequenos, onde tradicionalmente a mesa de contratación asume directamente a avaliación técnica. Se o prego está nese escenario (máis do 50 % en xuízo de valor) e a mesa avalía sen comité, o adxudicatario prexudicado ten practicamente garantido o recurso.

5. Fórmulas para o criterio prezo

O prezo é o criterio automático por excelencia e tamén un dos máis recorridos cando a súa fórmula distorsiona a competencia. Existen tres familias principais de fórmulas, cada unha con efectos distintos:

• Proporcionalidade directa: asigna puntos proporcionais á diferenza entre o prezo ofertado e o orzamento base. Sinxela pero premia escasamente as baixas fortes.
• Proporcionalidade inversa: outorga a máxima puntuación á oferta máis barata e reparte o resto inversamente. É a máis usada, pero pode amplificar baixas temerarias se non se combina con limiares.
• Fórmulas con baixa media ou baixa de referencia: valoran respecto á media das ofertas ou a unha porcentaxe do orzamento. Reducen o efecto de baixas extremas pero son máis opacas.

6. Baixas anormalmente baixas ou desproporcionadas

O artigo 149 LCSP obriga a establecer no prego o limiar a partir do cal unha oferta se considera anormalmente baixa e debe ser sometida ao procedemento contraditorio de xustificación. Se o prego non define este limiar de forma precisa, aplícanse os parámetros do Real decreto 1098/2001, pero é moito máis seguro calibralos ao contrato concreto.

O limiar clásico para licitacións con tres ou máis ofertas é a media aritmética das ofertas menos 10 puntos porcentuais. Para dúas ofertas, aplícase a oferta menor minorada nunha porcentaxe. Para unha única oferta, a baixa supera unha porcentaxe do orzamento base.

7. Criterios sociais e ambientais (cláusulas estratéxicas)

A LCSP fomenta expresamente a inclusión de criterios sociais (inserción laboral, igualdade, estabilidade no emprego) e ambientais (eficiencia enerxética, pegada de carbono, xestión de residuos) como criterios de adxudicación. Pero a súa inclusión debe cumprir dúas condicións: vinculación ao obxecto do contrato e posibilidade de verificación obxectiva.

Un exemplo correcto: nun contrato de limpeza de edificios, valorar o compromiso de contratación de persoas con discapacidade por encima do mínimo legal, con puntuación progresiva segundo a porcentaxe. Un exemplo incorrecto: valorar xenericamente «o compromiso coa responsabilidade social corporativa do licitador», que é subxectivo e non está vinculado a este contrato concreto.

8. Como redactar un criterio «melloras» sen caer na subxectividade

O criterio de melloras é probablemente o peor usado na contratación pública española. O artigo 145.7 LCSP establece que as melloras só poden valorarse se están previstas de forma expresa no prego, con indicación dos requisitos, límites e modalidades concretas. A fórmula aberta «valoraranse as melloras que propoña o licitador» é sistematicamente anulada.

9. Ponderación entre sobres e orde de apertura

A ponderación relativa entre criterios automáticos e de xuízo de valor non é neutral: condiciona o tipo de competencia que xerará o contrato. Unha ponderación 70 % prezo / 30 % técnico premiará os licitadores máis agresivos en prezo. Unha 30 % prezo / 70 % técnico premiará a calidade pero obrigará ao comité de expertos.

A orde de apertura de sobres é inamovible: primeiro o sobre de xuízo de valor (técnico), despois o de criterios automáticos (económico). Abrilos en orde inversa ou simultaneamente contamina a avaliación técnica e é motivo de nulidade. Ademais, a puntuación técnica debe publicarse antes da apertura do sobre económico para garantir a trazabilidade.

10. Erros que o TACRC anula sistematicamente

Recompilando a xurisprudencia reiterada do TACRC e dos tribunais autonómicos, estes son os defectos que levan anos provocando estimacións de recursos:

• Criterios que mesturan solvencia e adxudicación (xa acreditada a solvencia, non pode volver valorarse a experiencia como criterio de adxudicación).
• Escalas de puntuación sen definir («de 0 a 10 segundo calidade» sen máis detalle).
• Melloras abertas sen catálogo pechado nin límites.
• Fórmulas de prezo que desincentivan a baixa.
• Ausencia de limiar de baixa anormalmente baixa.
• Avaliación pola mesa de criterios de xuízo de valor cando superan o 50 % sen comité de expertos.
• Criterios sociais ou ambientais sen vinculación ao obxecto.

11. Checklist de validación antes de publicar

Esta rutina de 10 puntos, aplicada sistematicamente antes de remitir o prego á intervención, elimina a inmensa maioría dos motivos habituais de recurso. É consistente co enfoque preventivo que recomendamos no noso artigo sobre erros máis comúns en pregos de contratación.

Ferramentas como LicitadIA integran esta validación directamente no fluxo de redacción: cando xeras un PCAP, o sistema marca os criterios que non cumpren algún destes dez puntos e propón reformulalos. Se queres velo aplicado aos teus tipos de contrato habituais, o máis sinxelo é solicitar unha demo gratuíta.

Preguntas frecuentes